चुलाचुली १ स्थित सहित माङतोकको प्रतिमा
नितेश राई / इलाम । नेपालको राजनीतिक इतिहास केवल सत्ता परिवर्तनको कथा मात्र होइन, पहिचान, अधिकार र स्वाभिमानका लागि गरिएको लामो संघर्षको इतिहास पनि हो। यही संघर्षको क्रममा आफ्नो जीवन अर्पण गर्ने अमर व्यक्तित्व हुन् सहिद माङतोक (राजकुमार आङ्देम्बे) । उनी लिम्बुवान आन्दोलनका एक निडर योद्धा थिए, जसले पहिचान, स्वशासन र ऐतिहासिक अधिकारको पक्षमा उभिँदै जीवनकै मूल्य चुकाए।
सहिद माङतोकको जन्म एक साधारण लिम्बु समुदायको परिवारमा भएको थियो। आफ्नो माटो, भाषा, संस्कृति र इतिहासप्रति गहिरो लगावले उनको चेतना सानैदेखि निर्माण हुँदै गएको देखिन्छ। राज्य संरचनाभित्र आफू र आफ्ना समुदायको पहिचान ओझेलमा परेको अनुभूति, स्रोत–साधनमाथिको असमान पहुँच र ऐतिहासिक रूपमा भएको विभेदले उनलाई संघर्षको बाटोतर्फ डोर्यायो। यही चेतनाले उनलाई लिम्बुवान आन्दोलनसँग जोड्यो ।
लिम्बुवान आन्दोलन नेपालको संघीय पुनर्संरचना, पहिचानको मान्यता र ऐतिहासिक भू–राजनीतिक अधिकारसँग सम्बन्धित आन्दोलन हो। सहिद माङतोक यस आन्दोलनलाई केवल जातीय सीमाभित्र सीमित विषय मान्दैनथे; उनी यसलाई न्याय, समानता र आत्मसम्मानको साझा आन्दोलनको रूपमा बुझ्थे। गाउँ–बस्तीमा पुगेर जनतालाई सचेत बनाउने, युवाहरूलाई संगठित गर्ने र आन्दोलनलाई शान्तिपूर्ण तर सशक्त बनाउने कार्यमा उनी सक्रिय रहे। उनको भूमिका आन्दोलनको अग्रपंक्तिमा मात्र होइन, जनचेतना निर्माणमा पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण थियो।
सहिद माङतोकको योगदान आन्दोलनलाई नैतिक बल प्रदान गर्नु थियो । उनले डर, दबाब र दमनका बाबजुद पनि आफ्नो विचारबाट पछि हटेनन्। आन्दोलनका क्रममा उनले व्यक्तिगत जीवन, सुविधा र सुरक्षाभन्दा सामूहिक अधिकारलाई प्राथमिकता दिए। लिम्बु समुदाय मात्र होइन, पहिचान र अधिकारबाट वञ्चित सबै समुदायका लागि उनको संघर्ष प्रेरणाको स्रोत बन्यो। उनले देखाएको साहस र त्यागले लिम्बुवान आन्दोलनलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा पुर्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।
आन्दोलनकै क्रममा राज्यपक्षबाट भएको दमन, बल प्रयोग वा अन्यायपूर्ण कारबाहीका कारण सहिद माङतोकले सहादत प्राप्त गरे। उनको मृत्यु कुनै आकस्मिक घटना थिएन; त्यो पहिचानको मागलाई राज्यले सहन नसकेको पीडादायी प्रमाण थियो। उनको सहादतले आन्दोलनलाई कमजोर बनाएन, बरु यसले लिम्बुवान आन्दोलनलाई नयाँ उचाइ दियो र सहिद माङतोक परिवर्तनको अमर प्रतीक बने।
राज्यले सहिद माङतोकलाई सहिदको रूपमा औपचारिक मान्यता बल्ल तल्ल दिएको छ । उनलाई केही सम्मान तथा सीमित राहत उपलब्ध गराएको देखिन्छ। तर यि प्रयासहरू पर्याप्त छैनन्। सहिद माङतोकको नाम अझै पनि राज्यका नीति, पाठ्यक्रम र स्थायी स्मरण संरचनामा उचित रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। उनको विचार, योगदान र सहादतलाई औपचारिक इतिहासमा समेट्ने काम अपूरो छ।
राज्यले अब सहिद माङतोकप्रति गर्न बाँकी दायित्वहरू स्पष्ट छन्। लिम्बुवान आन्दोलन र सहिद माङतोकको भूमिकालाई पाठ्यक्रम र सार्वजनिक दस्तावेजमा समावेश गर्नु, सहिद परिवारलाई दीर्घकालीन सम्मानजनक जीवनको सुनिश्चितता गर्नु र उनी सहादत भएको घटनामाथि राज्यस्तरबाट नैतिक आत्मालोचना गर्नु आजको आवश्यकता हो। सहिदप्रति सच्चा सम्मान केवल क्षणिक श्रद्धाञ्जलीले होइन, न्यायपूर्ण नीति र व्यवहारले मात्र सम्भव हुन्छ।
सहिद माङतोकको जीवनबाट आगामी पुस्ताले गहिरो पाठ सिक्न सक्छ। पहिचान र अधिकार माग्नु अपराध होइन भन्ने साहस,अन्यायविरुद्ध उभिन डराउनु हुँदैन भन्ने आत्मबल र आन्दोलन केवल नारा होइन, त्याग र धैर्यको परिणाम हो भन्ने बुझाइ आजका युवाले आत्मसात् गर्नुपर्छ। सहिद माङतोकले देखाएको निस्वार्थता, प्रतिबद्धता र स्वाभिमान भावी पुस्ताका लागि स्थायी प्रेरणा हुन्।
अन्ततः सहिद माङतोकको बलिदान इतिहासको एउटा घटना मात्र होइन, त्यो आज पनि जारी रहेको न्याय र पहिचानको संघर्षको जीवित सन्देश हो। उनको सपना अझै पूर्ण रूपमा साकार भएका छैनन्। ती सपना पूरा गर्नु नै सहिद माङतोकप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ। सहिद माङतोक अमर छन्ज; बसम्म पहिचान, अधिकार र स्वाभिमानका लागि संघर्ष जीवित छ।
सूचना विभाग दर्ता नंः १८२३/०७६-७७